حمیدرضاآفریده

ردیف نشسته از راست : 1 – باقر خان ( کمانچه ) 2 – طاهرزاده ( خواننده ) 3 - درویش خان ( تار )

ردیف ایستاده از راست : 1 – عبدالله دوامی ( تصنیف و ضرب ) 2 – اقبال السطان ( آواز )

داستان چگونگی ضبط اولین آثار گروه موسیقی در ایران : داستان پیش در آمد

(( خواجه هامبارسوم )) وارد کننده ماهوت انگلیسی بود و گاگاه علاوه بر شغلی که داشت کارهای ارجاع شده از

موسسات تجاری انگلستان را نیز انجام میداد ....

و کمپانی ((هیز ماسترزویس )) به خواجه ماموریت داده بود که در تهران با موسیقیدانان مشهور برای پر کردن

صفحه مذاکره کند و گروهی را با خود به لندن بیاورد تاصفحه هایی از موسیقی ایران و موسیقی ایشان را تهیه

شود.

هامبارسوم به ملاقات آ قا میرزا حسینقلی می رود و میگوید :

برای این که نام شما و موسیقی شما از میان نرود خوب است به اتفاق چند نفر دیگر به انگلستان برویم

و صفحاتی تهیه کنیم خرج سفر را هم من می پردازم

اگر موافق هستید  2 یا 3 نفر دیگر را هم انتخاب کنید تا هر چه زود تر حرکت کنیم

آقا میرزا حسیقلی بی درنگ پیشنهاد را می پذیرد و پس از دو سه روز به خواجه هامبارسوم اطلاع میدهد

که : سید احمد خان ( خواننده ) / باقر خان ( کمانچه ) / و آقا باشی ( ضرب گیر )

یاران سفر ما خواهند بود .

معامله داشت جوش می خورد که درویش خان با خبر میشود و بی تامل به ملاقات استاد میرود و میگوید :

آقا میرزا حسینقلی شما با این کار اعتبار موسیقی و موسیقیدان را در ایران پائین می آورید

وقتی که شما استادی مسلم هستید هنر خود را به هیچ به فروش می گذارید

فردا شاگردانشما چه اعتباری خواهند داشت .

آقا میرزا حسینقلی متوجه اهمیت مطلب میشود و به خواجه هامبارسوم اعتراض میکند ولی نماینده کمپانی

ذهن استاد را مشوب می سازد  و وانمود می کند که درویش از راه حقد و حسد این مطالب را عنوان کرده است

با این حال آقا میزرا بر اثر سخنان درویش از هامبارسوم مطالبه دستمزد میکند خواجه ابتدا  زیر بار نمیرود ولی

سرانجام حاضر میشود به جای دستمزد 42  متر  ماهوت  انگلیسی به ایشان بدهد.

درویش وقتی از شرط حقارت آمیز معامله آگاه میشود و تصمیم به مبارزه با استاد میگیرد و شروع به ساختن

قطعاتی به نام ( پیش درآمد ) می کند .

استقبال عموم از پیش در آمد های درویش طوری بود که وقتی صفحات به تهران رسید مواجه با شکست شد

زیرا مردم صفحه پیش درآمد درویش را می خواستند و کمپانی جز آواز و برخی تصانیف چیز دیگر نداشت

که عرضه بدارد.

شکیات:

اگر این داستان درست با پس چرا در سفرهایی که خود به لندن و تفلیس کرد

از پیش درآمد هایش صفحه ای ضبط نکرد؟

زیرا بیشتر این صفحات ساز و آواز و تصنیف است .

شاید هم بوده و بدست مانرسیده چه صفحات زیادی پر کرده اند که بیش از چند تای آنها امروز موجود نیست.

از ساخته های درویش خان آنچه تا کنون به چاپ رسیده از این قرار است :

مارش درویش و رنگ اصفهان / رنگ شوشتری و رنگ پریچهر و پریزاد / رنگ قهر و آشتی و پیش در آمد افشاری / پیش رد آمد ابو عطا و تصنیف ((باد خزان )) و رنگ افشاری / پیش درآمد سه گاه ورنک ماهور/

لازم به ذکر در آن ایام موسیقی ایران :

از نظر ردیف دستگاهها واجد اهمیت بود

خوانندگان و نوازندگان همین ردیف ها را اجرا میکردند و چون این قسمت بی وزن بود خواننده به تنهائی

می سرائید و نوازنده سروده او را عینا جواب می داد .

((بعضی از خوانندگان یعنی آنها که ضرب میگرفتند و به آهنگهای ضربی آشنائی داشتند یکنوع

آوازی میخواندند که وزن دااشت و آن را آواز ضربی مینامیدند))

قطعات ضربی که چند فنر با همن میتوانستند آنها را بنوازند به تصنیف و رنگ منحصر

میگشت و معمولا تصنیف ها از شیدا بود و رنگها دهم محدود میشد به رنگ هر دستگاه .

بنا براین صرفنظر از ساقی نامه و صوفی نامه یا چهار مضرابهائی خاص موسیقی ایرانی قطعات ضربی

مشخصی نداشت که گروهی بتواند آنها را به صورت ارکستر بنوازد .

به همین مناسبت برنامه یک ارکستر چند نفری تشکیل میشد از : چهار مضراب ( همراه ضرب )

آواز (همزاه با یک ساز ) و رنگ.

پس از مشرئطیت و آزاد شدن اجتماعات و به وجود آمدن انجمن ارکستر هائی نیز تشکیل گردید

 که افراد بیشتری در آن نوازندگی میکردند . 

نخستین کنسرتها به تشویق ظهیر الدوله در مجالس بزرگی که گروه زیادی شنونده داشت برگزار شد .

لیکن دره کنندگان این ارکسترها به زودی متوجه شدند که فرم برنامه های کنسرت متناسب با جمعیت نیست

از این رو برای اینکه پیش از اجرای برنامه اصلی بتونند توجه مردم را جلب کنند نیازمند قطعه ای

 ضربی که لااقل چند دقیقه ای به طول انجامد گشتند.

درویش همراه با سید حسین طاهرزاده ( خواننده ) حسین خان هنگ آفرین ( نوازنده ویلن )

مشیر همایون ( نوازنده پیانو ) اکبر خان فلوتی ( برادر هنگ آفرین ) عبدالله دوامی ( ضرب گیر )

باقرخان / رامشگر و اسد الله خان برای پر کردن صفحه از طریق روسیه سفری به انگلستان کرد.

 این صفحات شامل:

تصنیف / رنگ / پیش در آمد / آواز و ساز تنها بود .

بعضی از آنها موجود است که از جملفه صفحه تار تنهای درویش می باشد که (( بیداد )) همایون

 را نواخته است و به خوبی می تواند معرف تکنیک نوازندگی او باشد.

 درویش مسافرت دیگری هم در سال 1911 میلادی (1291 خورشیدی ) به روسیه کرد .

همراهان او این بار : باقرخان / طاهرزاده / اقبال السطان ( خواننده ) و عبدالله دوامی ( مهروف به دودانگ )

بودند.....

صفحاتی که در این سفر پر کردند بر اثر وقوع جنگ جهانی اول ( 1914 ) به ایران نیامد فقط نمونه هائی از آنها

به تهران رسید که فعلا دوتای آنها در کتابخانه هنرستان موسیقی ملی موجود است

یکی از آن دو آواز دشتی است که طاهرزاده همراه با درویش خوانده است و دیگری تصنیف (( کار و عمل ))

در مایه ماهور می باشدکه میرزا سید احمد خان خوانده است.

این عده به هنگام اقمت در تفلیس / دو شب / سالن تاتر گرجی را اجاره کردند و کنسرت دادند که سخت مورد نوجه ایرانیان مقیم گرجستان واقع شد . 

درویش پس از مراجعت از روسیه قطعه ای ساخت به نام (( پلکای درویش ))در مایه (( فای بزرگ ))

به وزن 4/2 ( این قطعه نظیر رقص های روسیه است و تغییر مقام یا (( مدولاسیونی )) که در آن ملاحظه

میشود یعنی رفتن از مایه ماهور به مایه چهار گاه تا آن وقت معمول نبوده و از نظر علم نواسازی کاملا

بدیع و شایسته است .

لازم به ذکر است که :

این اثر در فهرست کارهای درویش خان نیامده زیرا مدرکی جز همین صفحه که اشاره شد یافت نگردید.